Ayşe Ören TEDx sahnesinde insanın ontolojik değerini sorguladı

Mimar, tasarımcı ve multidisipliner sanatçı Ayşe Ören, “Beyond Human Scale – İnsan Ölçeğinin Ötesinde” başlıklı TEDx konuşmasında insanın evrendeki fiziksel ölçeği ile ontolojik değeri arasındaki ilişkiyi mimarlık, bilim, keşif ve zaman üzerinden ele aldı.

24 Ekim 2026 tarihinde Gazi Mustafa Kemal Atatürk Kültür Merkezi’nde gerçekleştirilen TEDxMuğla Fen Lisesi Youth, farklı disiplinlerden konuşmacıları aynı sahnede buluşturdu. Etkinlikte Ayşe Ören’in yanı sıra opera sanatçısı Mete Taşın, ultra maraton yüzücüsü Melisa Uluarslan, onkoloji uzmanı Doç. Dr. Yavuz Dizdar, gazeteci ve belgesel yapımcısı Tuluhan Tekelioğlu ile SNC Akademi Kurucusu Sencer Ekiz de kendi alanlarından fikir ve deneyimlerini paylaştı.

Ören ise konuşmasını tek bir sorunun etrafında kurdu:

“İnsanın fiziksel küçüklüğü ontolojik değerini belirler mi?”

Kopernik’ten günümüz uzay teleskoplarına kadar uzanan bilimsel gelişmeler insanı evrenin merkezinden giderek uzaklaştırırken; mikroskoptan atom ve nano ölçeğine uzanan keşifler de insanın fiziksel ölçeğinin diğer yönde ne kadar küçük kaldığını gösterdi.

Ancak Ören’e göre insanın evrende kapladığı alan küçüldükçe değeri küçülmüyor.

“İnsanın ölçeğini yalnızca bedeni belirlemez. Yaşamı, evreni ve zamanı kavrama; hayal etme, üretme ve kendinden sonra iz bırakma kapasitesi de insan ölçeğinin bir parçasıdır.”
Ören, bu düşünceyi mimarlık tarihi üzerinden takip ederek mimarlığı insanın dünyayla kurduğu ilişkinin fiziksel kaydı olarak ele aldı. Piramitlerden Rönesans’a, Sanayi Devrimi’nden modern mimariye ve sonunda uzay istasyonlarına kadar uzanan süreçte mimarlığın yalnızca biçim değiştirmediğini; insanın ulaşabildiği alanın da giderek genişlediğini vurguladı.

Bu noktada konuşma Dünya’dan uzaya, ardından Ay’a taşındı.

Ören, “1969’da Ay’a iniş bir keşifti; ama orada kalmak mimarlık meselesidir” sözleriyle insanın başka bir gök cismine ulaşması ile orada yaşam kurması arasındaki farkın altını çizdi.

Ona göre keşif insanı bir yere ulaştırırken, mimarlık orada kalmasını, köklenmesini ve zaman içinde kültür oluşturmasını mümkün kılıyor.

“Merak bizi keşfe götürür. Keşif bizi bir yere ulaştırır. Mimarlık ise orada kalmamızı ve köklenmemizi sağlar. O köklerde kültür oluşmaya başlar.”
Konuşmasında Ay mimarisini yalnızca mühendislik ve teknoloji problemi olarak ele almayan Ören, insanlığın Ay ile binlerce yıldır kurduğu kültürel ilişkiye de dikkat çekti.

Ay’ın takvimlerden mitolojiye, sanattan edebiyata kadar insanın yaratıcı dünyasında özel bir yere sahip olduğunu belirten Ören, gelecekte kurulacak Ay mimarisinin bu ilişkiyi mümkün olduğunca zedelememesi gerektiğini savundu.

Bu yaklaşım, Ören’in “negatif mimari” olarak tanımladığı düşünceyi de beraberinde getiriyor:

“Bazen mimarlık kendini göstermek yerine geri çekilebilir.”

Kapadokya’daki kaya oyma yerleşimlerini bu açıdan değerlendiren Ören, Ay’a taşınabilecek olanın doğrudan bir yapı biçimi değil, bir mimari davranış biçimi olduğunu belirtti:

“Topografyanın üzerine yerleşmek yerine topografyanın içine yerleşmek.”

Ören’in geliştirdiği MoonArch araştırması da insanı, yaşam modülünü, yerel Ay malzemesinden oluşturulabilecek koruyucu katmanları ve Ay’ın kendi morfolojisini birbirinin içine geçen bir sistem olarak ele alıyor.

Ören bu yaklaşımı “Cosmic Egg – Kozmik Yumurta” kavramıyla açıklıyor:

İnsan → yaşam modülü → regolit kabuğu → Ay’ın topografyası.

Ancak “İnsan Ölçeğinin Ötesinde” konuşmasının vardığı nokta yalnızca Ay değildi.

Ören, konuşmanın sonunda insan ölçeğine üçüncü bir boyut daha ekledi: zaman.

İnsanın biyolojik yaşamının sınırlı olduğunu ancak düşüncelerin, sanatın ve mimarlığın bu sınırı aşabildiğini söyleyen Ören, mimarlığın insanın kendi yaşam süresinin ötesine uzanan bir temsil biçimi olduğunu ifade etti:

“İnsan ölümlüdür. Ama sanatı, düşünceleri ve inşa ettiği eserler kendi zamanının ötesine geçebilir. Mimarlık bu anlamda insanın vekilidir.”

Ören konuşmasını, insanın bugünkü konumu ile henüz ulaşmadığı gelecek arasındaki ilişkiye dönerek tamamladı:

“İnsan, ulaştığı yer ile ulaşacağı yer arasında bir köprüdür. Uzay mimarlığı da bu köprünün bir sonraki ayağını inşa etme çabasıdır.”
 

Ayşe Ören Hakkında
Ayşe Ören; sanat, mimarlık ve tasarımı teknoloji ve felsefeyle buluşturan multidisipliner bir sanatçı, ve tasarımcıdır. Çalışmaları çağdaş ve kavramsal sanattan heykele, ürün ve mobilya tasarımından teknoloji projelerine ve uzay mimarlığına uzanır.

Sanayi Bakanlığı Teknogirişim Sermayesi desteğiyle kurduğu DesignArt, Boğaziçi Üniversitesi Teknopark’a kabul edilen ilk tasarım şirketi olmuştur. JCI Türkiye Kültürel Başarı birinciliği kazanan Ören, Fransa Dışişleri Bakanlığı tarafından “Future Leader” olarak onurlandırılmıştır.

Kepler Space University’de Space Architecture yüksek lisans çalışmalarını sürdüren Ören, MoonArch projesiyle mimarlığın Dünya’nın ötesindeki geleceğini insan, kültür, teknoloji ve yaşam ekseninde araştırmaktadır.