Nermin Ülker "Gözün Kayıp Oyuğu" Labirent Sanat'ta

Sanatçının son dönem üretimlerinden oluşan sergi, modernleşme sürecinde “ev” kavramının bir barınak olmaktan çıkıp, erişilemeyen bir arzu nesnesine dönüşmesini ontolojik ve mekânsal bir düzlemde ele alıyor.

Antropolojik bağlamda kadim zamanlarda evin merkezi olan ocak, topluluğun etrafında toplandığı, anlatıların aktarıldığı ve sürekliliğin kurulduğu bir kozmik odak olarak düşünülür. Modernleşmeyle birlikte bu merkez görünmez olur, ateş (ocak) teknik sistemlerin içine çekilir ve ev, kozmik bir bütün olmaktan çıkarak işlevsel bir konut birimine dönüşür. Böylece mekânın içsel bütünlüğü çözülürken, insanın dünyada-oluş biçimi de dönüşüme uğrar. Ev artık yalnızca yaşanan bir yer değil; güvenliğin, statünün ve geleceğin teminatı olarak kodlanan bir arzu nesnesidir. Ancak bu arzu çoğu zaman ertelenir. Modern özne için yuvasızlık, yalnızca mekânsal değil, varoluşsaldır.

“Gözün Kayıp Oyuğu” bu kaybın mekânsal karşılığını araştırır. Sergide yer alan içi boş, şeffaf ve katlanmış çelik konstrüksiyonlar, tanıdık mimari formları çağrıştırırken onların koruyucu ve kapatıcı niteliğini askıya alır. Nermin Ülker’in heykelleri kütleyle değil, boşlukla tanımlanır; malzeme geri çekilir, yapı hafifler ve geçirgenleşir. Ortaya çıkan formlar, bir zamanlar dolu olan ancak şimdi terk edilmiş hacimler gibi durur. İzleyici bu yapılarla karşılaştığında, onları birer nesne olarak değil, bedensel bir deneyim alanı olarak algılar.

Sanatçının pratiği, doluluk üzerinden kurulan geleneksel heykel anlayışına karşı, yokluğun ve potansiyelin biçimlerini araştırır. Yapılar tamamlanmaya direnir; sınırlar çizer fakat kapanmaz. Bu durum, algının eksik formları zihinsel olarak tamamlama eğilimini tanımlayan Gestalt kuramını bilinçli biçimde askıya alır. İzleyici her seferinde boşlukla karşılaşır; bakış yerleşecek bir merkez bulamaz. “Gözün kayıp oyuğu”, tam da bu askıda kalma hâlinin adıdır.

Sergi aynı zamanda, evi düşlemenin ve hatırlamanın mekânı olarak tanımlayan düşünsel yaklaşımlarla diyalog kurar. Ancak burada ev ne geçmişte kalan bir sığınak ne de gelecekte ulaşılacak bir hedef olarak sunulur. Ev, modern öznenin arzusunu taşıyan fakat onu asla doyurmayan bir boşluk olarak belirir. Tanıdık olan geri döner; fakat artık yerleşilemez durumdadır.

Ülker’in heykelleri, mimariyi üretmekten çok, mimarinin geri çekilişini sahneler. Barınma işlevi askıya alınır; geriye yalnızca bir eşik, bir geçiş alanı kalır. İzleyici, sergi mekânında dolaşırken boşluğun yarattığı gerilimi bedeniyle deneyimler. Böylece mekân, yalnızca görülen değil, içinde hareket edilen, kaybolunan ve yeniden konumlanılan bir laboratuvara dönüşür.

“Gözün Kayıp Oyuğu”, modern dünyada evin bir arzu nesnesine dönüşmesiyle ortaya çıkan ontolojik yuvasızlığı görünür kılar. Boşluk burada bir eksiklik değil; algının, hafızanın ve arzunun etkinleştiği bir eşiktir. Sergi, izleyiciyi gördüğünü sandığı şeyden çok, nasıl gördüğünü fark etmeye davet eder.

Nermin Ülker’in sergisi, Sema Kaygusuz’un “Aramızdaki Ağaç” kitabında yer alan “Gözün Kayıp Oyuğu” başlıklı yazısından ilhamla şekilleniyor. Kaygusuz’un yazısında gözün kusurlu ve eksik yapısını tamamlayanın zihin olduğu; ancak bu tamamlamanın aynı zamanda etik bir sorumluluk taşıdığı vurgulanır. Görmek yalnızca fizyolojik bir edim değil, zihnin dünyayı nasıl kurduğuna dair etik bir tercihtir. Nermin Ülker’in boşlukla tanımlanan heykelleri de tam bu noktada devreye girer. Bakışın yerleşemediği, zihnin tamamlamakta zorlandığı formlar aracılığıyla izleyiciyi kendi görme biçimiyle yüzleşmeye davet eder. “Gözün Kayıp Oyuğu”, görmenin sınırında beliren bu etik eşiği deneyimlemeye çağırıyor. Sergi, 28 Mart 2026 tarihine kadar Labirent Sanat’ta ziyaret edilebilir.