Bakım, beden, kent ve doğa: “Arşivlik”ten feminist hafızaya yeni bir bakış

Gazete kupürlerinden kişisel günlüklere, kadınların yazdığı metinlerden sanat üretimine uzanan içerikler, kadınların deneyimlerini kayda geçirmenin ve kuşaklar arasında aktarmanın önemine dikkat çekiyor.

Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı, dijital yayıncılık çalışmaları kapsamında hazırladığı Arşivlik bülteninin altıncı sayısını okurlarla buluşturdu. Yeni sayı, Vakfın 36 yıldır sürdürdüğü kadın merkezli arşivcilik çalışmalarını güncel toplumsal tartışmalarla ilişkilendiriyor. Kadınların yaşamlarını, üretimlerini ve mücadelelerini görünür kılan yazılar; geçmişin birikiminin bugünü anlamaya ve daha adil bir gelecek kurmaya nasıl katkı sunabileceğini ele alıyor.
 
Kadınların hafızasını koruma çabasını çevre hareketi, yerel politikalar, beden politikaları ve bakım emeği gibi alanlarla birlikte ele alan Arşivlik, farklı deneyimler ve mücadeleler arasındaki ilişkileri tartışmaya açıyor. Bu sayının kapak çizimi ise iş birliği ve dayanışmayı vurgulayan çalışmasıyla Eda Çağıl Çağlarırmak'ın imzasını taşıyor.
 
Bakım emeği, kent hakkı ve ekolojik adalet
“Konuk Kalemler” bölümünde Enif Yavuz Dipşar, “Özel Alanın Politikası, Kentin Adaleti” başlıklı yazısında bakım emeğini kamucu sosyal politika ve eşit kent tartışmaları çerçevesinde değerlendiriyor. Kadınların karşılıksız bakım yükünün kent yaşamına katılımlarını nasıl etkilediğini ele alan yazı, bakımın kamusal bir hak olarak tanınmasının ve sorumluluğunun adil biçimde paylaşılmasının önemini vurguluyor. Kadınların farklı yaşam koşullarını dikkate alan bir kent anlayışının, hizmetlerin sayısı kadar bu hizmetlere kimlerin erişebildiğini de sorgulaması gerektiğine dikkat çekiyor.
 
Ecehan Balta'nın “Toprak, İklim ve Kadın Bedeni: Bir Egemenlik Tarihi” başlıklı yazısı ise toprağın, doğanın ve kadın bedeninin denetim altına alınması arasındaki tarihsel ilişkileri inceliyor. Ekolojik yıkımın gündelik yaşamda, bedende ve emekte bıraktığı izleri ele alan Balta, feminist arşivlerin bu deneyimleri kayda geçirmedeki rolünü tartışıyor. Yazı, hangi bilgilerin korunduğunu, hangi emeğin görünmez bırakıldığını ve kaynakların kullanımına kimlerin karar verdiğini sorgulamaya davet ediyor.
 
Kadınların tarihini belgeler ve deneyimler üzerinden okumak
“Tarihe Not” bölümünde Deniz Altuntaş, 1965–1983 yılları arasında Cumhuriyet gazetesinde kürtajın nasıl temsil edildiğini inceliyor. Gazete arşivindeki haber ve yazılardan hareket eden çalışma, kürtajın toplumsal ve siyasi tartışmalardaki yerini, yasal dönüşüm sürecinin basındaki izleri üzerinden değerlendiriyor.
 
Eda Köprü Yılmayan, “Nezihe Muhiddin Tarihe Nasıl Yazıldı? Arşivde Kadını Aramak” başlıklı yazısında, kadınların kendi kalemlerinden çıkan metinlerin tarih yazımındaki önemine odaklanıyor. Nezihe Muhiddin üzerine yürüttüğü araştırmadan hareketle Kadın Eserleri Kütüphanesi'nin kaynaklarının ve çalışanlarının araştırma sürecine katkısını paylaşan Yılmayan, kadınların tarihsel özne olarak görünür olmasında arşivlerin ve kolektif emeğin rolünü aktarıyor.
 
Elif Demirkaya'nın “Bakım Veren Perspektifinden Arşiv Oluşturma Denemeleri” başlıklı yazısı ise annesinin tedavi sürecinde tuttuğu kayıtlardan bakım verenlerin ortak deneyimlerine uzanıyor. Kişisel günlüklerin bakım emeğini anlamlandırmaya ve dayanışma kurmaya nasıl katkı sunduğunu anlatan Demirkaya, Bakım Verenler Derneği'nin kuruluş sürecini ve bakım odaklı kütüphane çalışmalarını okurlarla paylaşıyor.
 
Kadınların belleğini geleceğe taşımak
Sayının söyleşi bölümünde Yonca Güneş Yücel, Vakfın Genel Kurul üyelerinden ve gönüllülerinden yazar Tülin Tankut ile gazete kupür arşivlerinin geleceğini konuşuyor. Kadın tarihi açısından basılı belgelerin önemini ele alan söyleşi; dijitalleşmenin sağladığı olanakları, arşivcinin seçme ve bağlam kurma emeğini, gönüllülüğün sürekliliğini ve yapay zekâ araçlarının gündeme getirdiği soruları bir araya getiriyor.
 
“Kitap Sırtı” bölümünde ise Yücel, Bilgesu Erenus'un Kazı romanını değerlendiriyor. Gazete haberlerinden yola çıkan roman üzerinden kişisel ve toplumsal geçmişle yüzleşmenin, görünmeyen katmanları açığa çıkarmanın ve umudu korumanın izini sürüyor.
 
Dergiden günlüğe, günlükten nakışa uzanan hafıza
“Güncele Bakış” bölümünde, Vakfın CultureCIVIC desteğiyle hayata geçirdiği “Hafızanın Defterleri” sergisi ele alınıyor. Küratör Nilgün Kıvırcık ve sanatçı Damla Sandal'ın katkılarıyla hazırlanan sergi, 1919–1933 yılları arasında yayımlanan Hay Gin dergisi ile Arşo'nun (Arşaluys Donikoğlu) günlüklerini buluşturuyor. Günlüklerden seçilen sayfa ve görsellerin nakışla yeniden yorumlandığı çalışma, Ermeni kadınların kamusal ve kişisel kayıtlarını sanat aracılığıyla bugüne taşıyor.

Yazıda ayrıca, Vakıf arşivinde korunan Hay Gin dergisinin 84 sayısının taramalarının ve dergi indekslerinin Türkçe çevirilerinin erişime açılması da aktarılıyor. Böylece kadınların bıraktığı belgelerin korunması, araştırmacılarla buluşturulması ve yeni üretimlere kaynak olması arasındaki bağ görünür kılınıyor.
 
Arşivlik'in altıncı sayısı, kadınların deneyimlerini kayda geçirmenin farklı yollarını bir araya getirirken, okurları bu kayıtların bugünün eşitlik ve adalet mücadeleleriyle kurduğu ilişkileri düşünmeye çağırıyor.

Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı Hakkında:
Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı, kadınların geçmişini tanımak, bu bilgileri araştırmacılara derli toplu biçimde sunmak ve bugünün belgelerini gelecek kuşaklar için korumak amacıyla kurulmuştur. Vakıf, Osmanlı'dan günümüze kadınlara ait ya da kadınlarla ilgili eser ve belgeleri koleksiyonlarında bir araya getirir. Arşiv ve belge sağlama çalışmalarının yanı sıra farklı kurumlarda bulunan kadınlarla ilgili kaynakları saptar; bibliyografyalar ve arşiv katalogları hazırlayarak bu kaynakların kayda geçirilmesine ve araştırmalarda kullanılmasına katkıda bulunur.